BEOGRAD) – Danas je sreda, 30. septembar, 273. dan 2026. Do kraja godine ima 92 dana.
1399 – Osnivač dinastije Lankaster Henri Bolingbrok postao je engleski kralj Henri IV, dan pošto je abdicirao njegov brat od strica Ričard II.
1846 – Američki zubar Vilijam Morton prvi je upotrebio anesteziju (etar) prilikom vađenja zuba.
1874 – Rođen je srpski arheolog Vladimir Petković, profesor Beogradskog univerziteta, član Srpske kraljevske akademije i upravnik Narodnog muzeja u Beogradu, stručnjak za srpsku srednjevekovnu umetnost. Bio je urednik časopisa „Starinar“ i prvi direktor Arheološkog instituta SANU. Rukovodio je otkopavanjima Stobija i Caričinog Grada. Dela: „Pregled crkvenih spomenika kroz povesnicu srpskog naroda“, „Srpsko slikarstvo u srednjem veku“, monografije o manastirima Žiča, Ravanica, Studenica, Kalenić i Dečani.
1876 – Rođen je srpski pisac, pozorišni kritičar i diplomata Milan Rakić, član Srpske kraljevske akademije, predsednik Srpskog PEN kluba. Posle završenih studija prava u Parizu radio je u Beogradu kao činovnik, a od 1904. nalazio se u diplomatskoj službi. Pojavio se 1903. zbirkom „Pesme“ kao potpuno izgrađen pisac, pesnik unutrašnjih nemira i sukoba. Objavio je 1912. zbirku „Nove pesme“ i 1936. „Pesme“. Pedesetak pesama, koliko je ukupno objavio, odlikuju se elegancijom i savršenstvom forme i spadaju u vrh srpske lirike 20. veka, poput „Na Gazimestanu“, „Jefimija“, „Dolap“, „Simonida“, „Napuštena Crkva“, „Orhideja“, „Ljubavna pesma“. Pozorišne kritike koje je pisao, po opštoj oceni, veoma su pouzdane i odraz su izuzetne lične kulture.
1882 – Rođen je nemački fizičar Hans Vilhelm Gajger. Bavio se izučavanjem radioaktivnosti i 1928. izumeo je napravu za registrovanje i brojanje naelektrisanih čestica i gama-zraka, odnosno za merenje radioaktivnosti, poznatu kao „Gajgerov brojač“.
1891 – Samoubistvo je izvršio francuski general Žorž Ernest Bulanže, ministar vojske od 1886. do 1887. vođa uticajnog političkog pokreta koji umalo nije srušio Treću republiku. Stvorio je reakcionarni i antiparlamentarni pokret poznat kao bulanžizam. Okupio je oko sebe sve neprijatelje republike s namerom obnove monarhije u Francuskoj. Kada su ga republikanci optužili za pokušaj prevrata prebegao je u Belgiju, gde je sebi oduzeo život.
1908 – Rođen je ruski violinista i dirigent David Fjodorovič Ojstrah, jedan od najvećih majstora violine u 20. veku. U rodnoj Odesi završio je konzervatorijum, a proslavio se
1935. nagradom na međunarodnom violinskom takmičenju u Varšavi i 1937. nagradom „Isaj“ u Briselu. Bio je profesor Moskovskog konzervatorijuma i s velikim uspehom nastupao je širom sveta.
1912 – Srbija i Bugarska objavile su mobilizaciju za rat protiv Turske. Prvi balkanski rat vođen od oktobra 1912. do maja 1913. u kojem su se protiv Turske borile i Grčka i Crna Gora, završen je porazom Turske. Srbija je tada oslobodila Staru Srbiju (danas Kosovo i Metohija) i Južnu Srbiju (danas Makedonija).
1915 – Vatrom iz topa oboren je prvi neprijateljski, nemački avion iznad Kragujevca. Na Metinom brdu u Kragujevcu nalazi se spomen-obeležje Radoju Raki Ljutovcu, artiljercu-tobdžiji koji je 1915. godine, u Prvom svetskom ratu, oborio prvi neprijateljski avion u Srbiji. Taj dan obeležava se kao Dan roda artiljerijsko raketnih jedinica za protivvazdušna dejstva Vojske Srbije.
1918 – Bugarska armija kapitulirala je u Prvom svetskom ratu, pošto je na granice Bugarske izbila srpska vojska koja je posle proboja Solunskog fronta presekla bugarske trupe na dva dela i slomila ih.
1921 – Rođena je britanska glumica Debora Ker, upamćena po jednom od najpoznatijih filmskih poljubaca, sa Bertom Lankesterom u filmu „Odavde do večnosti“. Karijeru je počela u lokalnom pozorištu, u rodnoj Škotskoj, da bi prvu glavnu ulogu odigrala u filmu „Major Barbara“ 1941. godine. Nominovana je za Oskara za glavnu ulogu čak šest puta, da bi konačno 1994. dobila Oskara za životno delo. Filmovi: „Kvo vadis“, „Julije Cezar“, „Odavde do večnosti“, „Dobar dan tugo“, „Kazino rojal“.
1938 – U Minhenu su Velika Britanija, Francuska, Italija i Nemačka potpisale sporazum kojim su zapadni saveznici prepustili Nemačkoj Čehoslovačku, saglasivši se sa otimanjem takozvanih Sudeta, kako su Nemci nazivali češke teritorije sa znatnom nemačkom populacijom. Marta 1939. Čehoslovačka je i formalno prestala da postoji. Britanski premijer Nevil Čemberlen izjavio je tada da je spasen mir.
1941 – Počela je prva nemačka ofanziva na Moskvu. Nemačka vojska je posle velikih gubitaka sovjetske armije zaustavljena, ali je polovinom novembra 1941. krenula u drugu ofanzivu, takođe neuspešno, što je početkom decembra omogućilo protivnapad i odbacivanje Nemačkih trupa 200 kilometara od Moskve. Na taj način pokopan je plan „Barbarosa“ kojim je planiran munjevit poraz Sovjetske Rusije.
1941 – Završen je „Krvavi marš“ u kojem su Nemci više hiljada stanovnika Šapca doterali na savski most, gde su neke ubili i bacili u reku a druge gonili do sremskog sela Jarak pri čemu su malaksali putem ubijani. Meštani Jarka izmolili dozvolu da pohapšenima pruže pomoć, čime su brojni Šapčani spaseni. Preživele su vratili u Šabac u novoformirani logor. Bila je to odmazda zbog ustanka koji je bio u toku u Srbiji, s posebnim zamahom u tom kraju i zbog nemačkih žrtava tokom ustanka. U čitavoj akciji su sa nemačkim trupama učestvovale i hrvatske ustaše. Ukupno je bilo uhapšeno 4.459 muških civila a streljano 75.
1947 – U Beogradu je osnovana organizacija partizanskih ratnih veterana u Drugom svetskom ratu – Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata SUBNOR.
1949 – Okončan je berlinski „vazdušni most“, uspostavljen posle sovjetske blokade Zapadnog Berlina krajem juna 1948. tokom kojeg su američki i britanski avioni obavili hiljade letova s ciljem snabdevanja.
1955 – U automobilskoj nesreći u 24. godini poginuo je Džejms Din, američki glumac koji je postao simbol pobunjene mladosti u godinama sveopšteg oslobađanja nakon okončanja Drugog svetskog rata. Tragičan kraj doprineo da njegov lik preraste u svojevrstan mit. Filmovi: „Istočno od raja“, „Buntovnik bez razloga“, „Div“.
1962 – Beli rasisti izazvali su nerede u Oksfordu u američkoj državi Misisipi pošto je na osnovu odluke federalnog suda crnac Džejms Meredit upisan na Univerzitet Misisipi.
1965 – Otmicom i ubistvom šest generala u Indoneziji je otpočeo neuspešni državni udar, okončan masakrom članova i pristalica Komunističke partije Indonezije koji su počinile snage predvođene štićenikom SAD generalom Suhartom.
1966 – Bivši britanski protektorat u Africi Bečuanalend stekao je nezavisnost pod nazivom Republika Bocvana. Prvi predsednik nove države postao je Serece Kama.
1966 – Nemački ratni zločinci Albert Šper i Baldur fon Širah izašli su iz zatvora Špandau nakon što su izdržali kazne od 20 godina robije.
1970 – Ričard Nikson je doputovao u Beograd, u prvu posetu Jugoslaviji jednog predsednika SAD.
1980 – Izrael je uveo valutu po imenu šekel, koja je zamenila dotadašnju izraelsku funtu. Naziv novčane jedinice odabran je prema imenu koje je poznato u drevnim tekstovima kao sredstvo plaćanja u antičkoj jevrejskoj državi.
1985 – Umro je američki seizmolog Čarls Rihter, čijim je prezimenom nazvana skala za merenje jačine zemljotresa.
1988 – Penzionisano je pet visokih sovjetskih funkcionera, uključujući predsednika Prezidijuma Vrhovnog sovjeta Andreja Gromika.
1989 – Prestala je da postoji Senegambija. Konfederacija Senegambija nastala je udruživanjem zapadnoafričkih država Senegal i Gambija 1. februara 1982.
1989 – Umro je srpski pisac Oskar Davičo, koji je između dva svetska rata pripadao grupi pisaca nadrealista izrazito leve orjentacije. Tokom Drugog svetskog rata interniran je u Italiju, odakle je 1943. pobegao i priključio se partizanima. Dela: zbirke pesama „Višnja za zidom“, „Nastanjene oči“, Flora“, „Tropi“, „Kairos“, „Trema smrti“, romani „Pesma“, „Beton i svici“, „Radni naslov beskraja“, „Ćutanje“, „Gladi“, „Tajne“, „Bekstva“, „Zavičaji“, „Gospodar zaborava“.
1990 – Sovjetski Savez i Izrael sporazumeli su se da uspostave konzularne odnose. Moskva je prekinula diplomatske odnose zbog šestodnevnog Izraelsko-arapskog rata 1967. Istog dana 1990. su uspostavljeni i puni diplomatski odnosi između Sovjetskog Saveza i Južne Koreje.
1993 – U seriji jakih zemljotresa u jugozapadnoj Indiji poginulo je najmanje 22.000 lica.
1998 – U napadima terorista takozvane OVK na graničare Vojske Jugoslavije u području karaule „Košare“ kod Đakovice poginuli su vojnici Miroslav Jocić, Miloš Pavlović, Vladimir Radoičić, Miladin Gobeljić i Ilija Pavlović, a u području karaule „Morina“ zastavnik Milan Bundalo.
1999 – Policija je u Beogradu, drugo veče zaredom, suzbila demonstracije nekoliko desetina hiljada pristalica opozicione koalicije „Savez za promene“.
2004 – U samoubilačkom napadu na američki vojni konvoj u Bagdadu, koji su izveli pripadnici terorističke grupe jordanskog ekstremiste Abu Musaba el Zarkavija, poginula je 41 osoba, od toga 34 dece koja su pohrlila da uzmu slatkiše od američkih vojnika.
2006 – Skupština Srbije usvojila je Predlog novog Ustava, kojim je Srbija definisana kao država srpskog naroda i svih građana. U preambuli je naglašena neodvojivost Kosova i Metohije od Srbije.
2007 – Umro je Milan Jelić, Predsednik Republike Srpske. Ekonomski fakultet završio je u Subotici, gde je i doktorirao. Radio je u privredi, bio ministar. Za menadžera godine u RS proglašen je 2002. a za menadzera godine u BiH 2003. Dobitnik je Ordena Svetog Save.
2009 – Umro je Pavel Popovič, legendarni ruski (sovjetski) kosmonaut iz prvog „gagarinovskog“ kruga. Od 1954. nalazio se kao pilot u sastavu Ratnog vazduhoplovstva Sovjetskog Saveza. Prvi put u kosmos, u trajanju dva dana, 22 sata i 57 minuta, leteo je kao komandir broda „Vostok-4“ avgusta 1962. posle čega je pripreman za let na Mesec. Od 1980. do 1989. bio je zamenik načelnika Centra za pripremu kosmonauta „Gagarin“. Dvostruki je heroj Sovjetskog Saveza.
2022 – Ukrajina je zvanično podnela zahtev za ubrzani prijem u NATO. Prethodno, istog dana, ruski predsednik Vladimir Putin potpisao je dokumente o pripajanju Donjecke i Luganske republike kao i Zaporoške i Hersonske oblasti Ruskoj Federaciji.
2022 – U Burkini Faso se dogodio državni udar. Ibrahim Traore, po činu kapetan, oborio je pučem dotadašnjeg predsednika potpukovnika Pola Anrija Damibu i raspustio vladu u drugom državnom udaru za osam meseci. Slični državni udari dogodili su se prethodno u Maliju i Gvineji.
2025 – U zemljotresu koji je pogodio Vizajski arhipelag u središnjem delu Filipina, poginulo je 79 osoba, a 1.271 je povređena.
Izvor: Tanjug